Zachowek Testament

Wiele osób mylnie uważa, że jeżeli zapisze w testamencie majątek określonej osobie to właśnie ona po śmierci dostanie całość spadku. Polski ustawodawca zdecydował inaczej, w ramach polskich realiów prawa spadkowego chroniąc osoby najbliższe, które dziedziczyły by w ramach dziedziczenia ustawowego (gdyby testamentu nie było).

Jeżeli w Testamencie taka osoba zostanie pominięta może walczyć o tak zwany Zachowek. Jak działa i ile wynosi?

Przykład praktyczny:

Pan Jan jest schorowany i starczy, opiekuje się nim jedna córka Kaliny. Reszta jego dzieci (dwóch synów) wyjechała wiele lat temu za granicę i nie interesują ich losy Pana Jana. Pan Jan postanowił napisać testament, w którym zapisał swojej córce całość majątku, w tym ich rodziny dom, którego jest jedynym właścicielem. Czy bracia Pani Kaliny będą mogli po śmierci ojca coś otrzymać?

Tak, pomimo zapisów testamentu bracia Pani Kaliny będą mieli pewne prawa w postępowaniu spadkowym. Są to tak zwane prawa do zachowku.

Komu należy się zachowek?

Definicja i sposób działania Zachowku zostały określone bezpośrednio w ustawie Kodeks Cywilny. Zgodnie z nim zachowek należy się określonemu kręgowi osób: zstępnym, małżonkowi, rodzicom spadkodawcy, którzy byli by powołaniu do spadku z ustawy.

Wyciąg z przepisów:

art.  991.  [Uprawnieni do zachowku]

§  1.  Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).

Wyjaśnienie: zstępni to prawne określenie, w dużym uproszczeniu są to potomkowie. Zgodnie z art. 932 kodeksu cywilnego pierwszą grupą spadkobierców są dzieci oraz małżonek, następnie jeżeli dzieci nie żyją to ich dzieci.

Wyciąg z przepisów:

Art.  931.  [Pierwsza grupa spadkobierców ustawowych]

§  1.  W pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; […]

§  2.  Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych. Przepis ten stosuje się odpowiednio do dalszych zstępnych.[…]

Art.  932.  [Dziedziczenie w braku zstępnych spadkodawcy]

§  1.  W braku zstępnych spadkodawcy powołani są do spadku z ustawy jego małżonek i rodzice. […]

§  3.  W braku zstępnych i małżonka spadkodawcy cały spadek przypada jego rodzicom w częściach równych. […]

§  4.  Jeżeli jedno z rodziców spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada rodzeństwu spadkodawcy […]

§  5.  Jeżeli którekolwiek z rodzeństwa spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku pozostawiając zstępnych, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego zstępnym. […]

§  6.  Jeżeli jedno z rodziców nie dożyło otwarcia spadku i brak jest rodzeństwa spadkodawcy lub ich zstępnych, udział spadkowy rodzica dziedziczącego w zbiegu z małżonkiem spadkodawcy wynosi połowę spadku.

Ile wynosi Zachowek?

Prawnicy bardzo często na zadane pytania odpowiadają „to zależy”. Nie jest to jednak wypowiedź wymijająca. Naprawdę w przypadku zachowku jego wysokość zależy od konkretnej sytuacji i osoby. Główne zasady to podział na osoby trwale niezdolne do pracy i małoletnie (1 grupa) która będzie miała prawo do 2/3 udziału spadkowego, oraz na pozostałe osoby (2 grupa) połowę wartości tego udziału.

Wyciąg z przepisów:

art.  991.  [Uprawnieni do zachowku]

§  1.  Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).

W praktyce ustawodawca ustalił zasady, że w przypadku pominięcia osób uprawnionych do zachowku, mają oni prawo do 2/3 lub ½ tego co należałoby im się gdyby testamentu nie było (gdyby dziedziczyli z ustawy).

Dlatego, aby określić jakie kto ma prawa do zachowku najpierw należy sprawdzić ile dziedziczyłby / dziedziczyła by gdyby nie było testamentu. Tutaj ustawodawca określa wiele różnych zasad. Najważniejsze z nich:

Art.  931.  [Pierwsza grupa spadkobierców ustawowych]

§  1.  W pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych. Jednakże część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku.

§  2.  Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych. Przepis ten stosuje się odpowiednio do dalszych zstępnych.

Art.  932.  [Dziedziczenie w braku zstępnych spadkodawcy]

§  1.  W braku zstępnych spadkodawcy powołani są do spadku z ustawy jego małżonek i rodzice.

§  2.  Udział spadkowy każdego z rodziców, które dziedziczy w zbiegu z małżonkiem spadkodawcy, wynosi jedną czwartą całości spadku. Jeżeli ojcostwo rodzica nie zostało ustalone, udział spadkowy matki spadkodawcy, dziedziczącej w zbiegu z jego małżonkiem, wynosi połowę spadku.

§  3.  W braku zstępnych i małżonka spadkodawcy cały spadek przypada jego rodzicom w częściach równych.

§  4.  Jeżeli jedno z rodziców spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych.

§  5.  Jeżeli którekolwiek z rodzeństwa spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku pozostawiając zstępnych, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego zstępnym. Podział tego udziału następuje według zasad, które dotyczą podziału między dalszych zstępnych spadkodawcy.

§  6.  Jeżeli jedno z rodziców nie dożyło otwarcia spadku i brak jest rodzeństwa spadkodawcy lub ich zstępnych, udział spadkowy rodzica dziedziczącego w zbiegu z małżonkiem spadkodawcy wynosi połowę spadku.

Art.  933.  [Udział spadkowy małżonka]

§  1.  Udział spadkowy małżonka, który dziedziczy w zbiegu z rodzicami, rodzeństwem i zstępnymi rodzeństwa spadkodawcy, wynosi połowę spadku.

§  2.  W braku zstępnych spadkodawcy, jego rodziców, rodzeństwa i ich zstępnych, cały spadek przypada małżonkowi spadkodawcy.

Art.  934.  [Udział spadkowy dziadków]

§  1.  W braku zstępnych, małżonka, rodziców, rodzeństwa i zstępnych rodzeństwa spadkodawcy cały spadek przypada dziadkom spadkodawcy; dziedziczą oni w częściach równych.

§  2.  Jeżeli któreś z dziadków spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego zstępnym. Podział tego udziału następuje według zasad, które dotyczą podziału spadku między zstępnych spadkodawcy.

§  3.  W braku zstępnych tego z dziadków, który nie dożył otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada pozostałym dziadkom w częściach równych.

Art.  9341.  [Dziedziczenie pasierbów]

W brak małżonka spadkodawcy i krewnych, powołanych do dziedziczenia z ustawy, spadek przypada w częściach równych tym dzieciom małżonka spadkodawcy, których żadne z rodziców nie dożyło chwili otwarcia spadku.

Art.  935.  [Ostatni spadkobiercy ustawowi]
W braku małżonka spadkodawcy, jego krewnych i dzieci małżonka spadkodawcy, powołanych do dziedziczenia z ustawy, spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy jako spadkobiercy ustawowemu. Jeżeli ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy w Rzeczypospolitej Polskiej nie da się ustalić albo ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy znajdowało się za granicą, spadek przypada Skarbowi Państwa jako spadkobiercy ustawowemu.

Art.  9351.  [Wyłączenie małżonka pozostającego w separacji]

Przepisów o powołaniu do dziedziczenia z ustawy nie stosuje się do małżonka spadkodawcy pozostającego w separacji.

Art.  936.  [Dziedziczenie w przypadku przysposobienia pełnego]

§  1.  Przysposobiony dziedziczy po przysposabiającym i jego krewnych tak, jakby był dzieckiem przysposabiającego, a przysposabiający i jego krewni dziedziczą po przysposobionym tak, jakby przysposabiający był rodzicem przysposobionego.

§  2.  Przysposobiony nie dziedziczy po swoich wstępnych naturalnych i ich krewnych, a osoby te nie dziedziczą po nim.

§  3.  W wypadku gdy jeden z małżonków przysposobił dziecko drugiego małżonka, przepisu § 2 nie stosuje się względem tego małżonka i jego krewnych, a jeżeli takie przysposobienie nastąpiło po śmierci drugiego z rodziców przysposobionego, także względem krewnych zmarłego, których prawa i obowiązki wynikające z pokrewieństwa zostały w orzeczeniu o przysposobieniu utrzymane.

Art.  937.  [Dziedziczenie w przypadku przysposobienia niepełnego]
Jeżeli skutki przysposobienia polegają wyłącznie na powstaniu stosunku między przysposabiającym a przysposobionym, stosuje się przepisy poniższe:

1) przysposobiony dziedziczy po przysposabiającym na równi z jego dziećmi, a zstępni przysposobionego dziedziczą po przysposabiającym na tych samych zasadach co dalsi zstępni spadkodawcy;

2) przysposobiony i jego zstępni nie dziedziczą po krewnych przysposabiającego, a krewni przysposabiającego nie dziedziczą po przysposobionym i jego zstępnych;

3) rodzice przysposobionego nie dziedziczą po przysposobionym, a zamiast nich dziedziczy po przysposobionym przysposabiający; poza tym przysposobienie nie narusza powołania do dziedziczenia wynikającego z pokrewieństwa.

Art.  938.  [Uprawnienia dziadków spadkodawcy]

Dziadkowie spadkodawcy, jeżeli znajdują się w niedostatku i nie mogą otrzymać należnych im środków utrzymania od osób, na których ciąży względem nich ustawowy obowiązek alimentacyjny, mogą żądać od spadkobiercy nieobciążonego takim obowiązkiem środków utrzymania w stosunku do swoich potrzeb i do wartości jego udziału spadkowego. Spadkobierca może uczynić zadość temu roszczeniu także w ten sposób, że zapłaci dziadkom spadkodawcy sumę pieniężną odpowiadającą wartości jednej czwartej części swojego udziału spadkowego.

Art.  939.  [Zapis naddziałowy]

§  1.  Małżonek dziedziczący z ustawy w zbiegu z innymi spadkobiercami, wyjąwszy zstępnych spadkodawcy, którzy mieszkali z nim razem w chwili jego śmierci, może żądać ze spadku ponad swój udział spadkowy przedmiotów urządzenia domowego, z których za życia spadkodawcy korzystał wspólnie z nim lub wyłącznie sam. Do roszczeń małżonka z tego tytułu stosuje się odpowiednio przepisy o zapisie zwykłym.

§  2.  Uprawnienie powyższe nie przysługuje małżonkowi, jeżeli wspólne pożycie małżonków ustało za życia spadkodawcy.

Art.  940.  [Wyłączenie małżonka]

§  1.  Małżonek jest wyłączony od dziedziczenia, jeżeli spadkodawca wystąpił o orzeczenie rozwodu lub separacji z jego winy, a żądanie to było uzasadnione.

§  2.  Wyłączenie małżonka od dziedziczenia następuje na mocy orzeczenia sądu. Wyłączenia może żądać każdy z pozostałych spadkobierców ustawowych powołanych do dziedziczenia w zbiegu z małżonkiem; termin do wytoczenia powództwa wynosi sześć miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o otwarciu spadku, nie więcej jednak niż jeden rok od otwarcia spadku.

Od zachowku mogą jednak “uratować” spadkobierców wyjątki, doliczanie do masy spadkowej wcześniejszych darowizn, wydziedziczenia, odpowiednie umowy czy po prostu czas. Dlatego w przypadku jeżeli ktoś planuje testament z nierównym podziałem pomiędzy spadkobierców warto aby dogłębniej zapoznał się z tym tematem.

Dodaj komentarz